WYSTAWY
17 czerwca-19 lipca 2026 roku
wstęp bezpłatny
Siła, tożsamość, wspólnota. Żydowski sport w Polsce międzywojennej (1918-1939)
Strength, Identity, Community: Jewish Sport in Interwar Poland (1918–1939)
עוצמה, זהות, קהילה: הספורט היהודי בפולין שלפני השואה (1918-1939)
Wystawa zrealizowana przez warszawskie Muzeum Sportu i Turystyki wraz z Ambasadą RP w Izraelu miała swoją uroczystą premierę w lipcu 2025 roku w Centrum Olimpijskim w Warszawie. Przez miesiąc można ją oglądać w Muzeum Warszawskiej Pragi.
Ekspozycja opowiada o rzeczach wciąż słabo znanych i przypomina, że kluby o nazwach Makabi, Hapoel, Hakoah, Bar Kochba, Hasmonea czy Hagibor, były w przedwojennej Polsce powszechne. Szacujemy, że na początku lat trzydziestych żydowskich klubów sportowych było co najmniej 600. Najpopularniejsze z nich – to kluby nazwane na cześć Judy Machabeusza: Makabi. Wbrew stereotypom, żydowski sport nie był jednością. Takie kluby jak np. Bejtar i Gwiazda, albo Hapoel i Jutrznia unikały ze sobą kontaktów. Powodem było uwikłanie sportu w politykę. Bejtar grupował zwolenników narodowej prawicy żydowskiej, a Gwiazda – to członkowie Poalej Syjon Lewica. Stąd pewne nieporozumienia, a nawet bójki stadionowe.
Na wystawie odnajdziemy postacie tak emblematyczne dla żydowskiego sportu, jak Szapso Rotholc (znakomity bokser), Lejzor Szrajbman (olimpijczyk-pływak), albo piłkarz Józef Klotz (strzelec pierwszego historycznego gola dla Polski). Jedna z plansz przedstawia sławnych szachowych mistrzów. Na zdjęciach zobaczymy: Ksawerego Tartakowera, Akibę Rubinsteina czy Mieczysława Najdorfa. Co ciekawe, największe w Polsce kluby szachowe były wspólne: polsko-żydowskie. I tak: Warszawskie Towarzystwo Zwolenników Gry Szachowej, założone już 1899 r., zrzeszało tak Polaków, jak i Żydów.
Na planszy zatytułowanej „Od boiska do biblioteki” przedstawiono Żydów, którzy byli sportowcami, ale sławę zdobyli w polityce, w bibliotece albo na scenie teatralnej. Jest tu Michał Znicza – aktor, który marzył, …by zostać dobrym piłkarzem. Po wielokroć przychodził na stadion Polonii, żeby podglądać dobrych bramkarzy. Siadał na trybunie za bramką i notował swoje uwagi. A wszystko po to, by samemu prezentować się lepiej. Grał na bramce rezerw Makabi Warszawa, ale słabo. Wziął za to udział w wielu polskich filmach, stając się rozpoznawalnym aktorem. W przeciwieństwie do swej artystycznej profesji, w sporcie sukcesu nie zdobył. Chyba jedynym jego piłkarskim osiągnięciem był występ na stadionie przy Konwiktorskiej, jako bramkarz w piłkarskiej reprezentacji aktorów polskich. Zawsze coś!
Inną sławę zdobył Władysław Kopaliński, który został znakomitym polskim leksykografem, wydawcą i tłumaczem. Do dziś dnia wielu z nas posługuje się jego „Słownikiem wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych”. Mało kto wie, że w połowie lat trzydziestych Kopaliński (wówczas używający pierwotnego nazwiska Sterling) należał do sekcji bokserskiej Makabi Warszawa. Uczęszczał na treningi w sali gimnastycznej Makabi, mieszczącej się w Pasażu Simonsa przy ul. Nalewki 2.
Jednym z wymienionych na ekspozycji był też doktor prawa i filozof, a także gimnastyk Henryk Rosmarin. Przez ponad dziesięć lat był on prezesem Hasmonei Lwów (w tych samych czasach, gdy wiceprezesem był Maurycy Szlesser).
Autor wystawy przypomina też, że od 1940 roku Rosmarin był Konsulem RP w Tel Awiwie. Nieprzypadkowo więc jednym z organizatorów ekspozycji jest dziś Polska Ambasada w Tel Awiwie, a jej wersja hebrajska jest obecnie pokazywana w Izraelu. Współorganizatorem ekspozycji jest także Muzeum Żydów Polskich Polin. Była także prezentowana przez Uniwersytet Marii Skłodowskiej-Curie w Lublinie, w Domu Pamięci w Płońsku, w Fundacji Mojzesza Schorra oraz w bielańskiej AWF.
Zainteresowanych tematem zachęcamy do zajrzenia do niedawno wydanej książki pt.: „Żydowska Warszawa idzie na mecz” (wyd. Skarpa Warszawska), autorstwa duetu dziennikarsko-historycznego: red. Stefana Szczepłka i dr. hab. Roberta Gawkowskiego.
Wystawy prezentowana jest w Muzeum Warszawskiej Pragi (sala konferencyjna, budynek C).
Uwaga: dostępność wystawy może być ograniczona.
KOLOFON
Realizacja wystawy: Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie
Współpraca: Ambasada RP w Izraelu oraz Muzeum Żydów Polskich POLIN w Warszawie
Scenariusz: dr hab. Robert Gawkowski
Opracowanie plastyczne: Maciej Przybyszewski
Partner edukacji Muzeum Warszawy – PGE Polska Grupa Energetyczna S.A.
